1. İslam’da Miras Hukukunun Temeli

İslam’da miras hukuku, kişinin ölümüyle birlikte geride bıraktığı terekenin kimlere ve hangi oranlarda geçeceğini belirleyen ayrıntılı bir sistemdir. “İslam’a göre miras paylaşımı” ifadesi, yalnızca oranların ezberlenmesini değil; aynı zamanda borçların, vasiyetlerin, sağ kalan eşin ve akrabaların durumunun birlikte değerlendirilmesini gerektirir.

Kur’an-ı Kerim’de özellikle Nisâ Suresi 7, 11, 12 ve 176. ayetler miras hükümlerinin temelini oluşturur. Bu ayetlerde, kız çocuklarının, erkek çocuklarının, anne ve babanın, eşlerin ve kardeşlerin payları ayrıntılı şekilde düzenlenmiştir. İslam miras hukukunun en önemli özelliklerinden biri, hükümlerinin ilahî kaynaklı olması ve insan takdirine bırakılan alanın oldukça sınırlı tutulmasıdır.

Günümüzde “İslam’a göre miras paylaşımı hesaplama”, “şeriata göre miras paylaşımı” ve “İslam’da mal paylaşımı nasıl yapılır” soruları özellikle aile içinde anlaşmazlık çıkmadan önce cevaplanmak istenen sorular hâline gelmiştir. Bu nedenle, teknik bir bakış açısıyla sistemin ana ilkelerini bilmek uyuşmazlıkların önlenmesi açısından büyük önem taşır.

2. Kur’an Ayetleri ve Genel İlkeler

Kur’an’da mirasla ilgili ayetler, miras paylaşımının rastgele değil, ilahî bir denge gözetilerek düzenlendiğini gösterir. Aşağıda bu ayetlerden özetler ve temel ilkeler yer almaktadır.

Bu ayetler ışığında İslam’da miras paylaşımının temel ilkelerini şu şekilde özetleyebiliriz:

• Miras payları ilahî olarak belirlenmiş olup keyfî olarak değiştirilemez.
• Miras paylaşımında önce cenaze masrafları, borçlar ve geçerli vasiyetler tereke üzerinden düşülür.
• Vasiyet, mirasçı olmayan kişiler lehine ve toplam malın üçte birini geçmeyecek şekilde yapılabilir.
• Farz pay sahipleri (ashab-ı furûz) paylarını aldıktan sonra, kalan kısım asabelere (yakın erkek akrabalara) geçer.

3. Temel Kavramlar: Farz Hisseler, Asabe, Zevi’l-erham

3.1. Ashab-ı Furûz (Zorunlu Pay Sahipleri)

Ashab-ı furûz, Kur’an’da payları açıkça belirtilen mirasçılardır. Bunlara “zorunlu pay sahipleri” de denir. Eş, anne, baba, dede, nine, kız çocuğu, oğlun kızı gibi kişiler bu gruba girer. Bu mirasçıların mirastan alacağı oranlar belirlenmiştir ve tereke, öncelikle bu kişilerin payları ayrıldıktan sonra dağıtılır.

3.2. Asabe (Artık Pay Sahipleri)

Asabe, farz hisseler ayrıldıktan sonra geriye kalan kısmı alan mirasçı gruplarıdır. Genellikle erkek akrabalar (oğul, oğlun oğlu, baba, erkek kardeş, amca vb.) asabe durumundadır. İslam’a göre miras paylaşımı hesaplanırken, asabelerin payı sabit bir oranla değil, terekenin geri kalan kısmı üzerinden hesaplanır.

3.3. Zevi’l-erham (Uzak Akrabalar)

Doğrudan payı veya asabeliği olmayan ama akrabalık bağı bulunan bazı kişiler zevi’l-erham olarak adlandırılır. Klasik Hanefî sisteminde, ashab-ı furûz ve asabe bulunmadığında, tereke bu gruba gidebilir. Ancak zevi’l-erhamın mirasçılığı mezhepler arasında farklı yorumlara sahiptir.

3.4. Diğer Önemli Terimler

• Tereke: Ölen kişinin geride bıraktığı tüm malvarlığı, hak ve alacakların genel adıdır.
• Mahcur: Akıl veya yaş küçüklüğü gibi sebeplerle tasarruf yetkisi kısıtlı kişi.
• Vasiyet: Ölümden sonra yerine getirilmek üzere yapılan malî tasarruf.
• İrs: Mirasçılık ve miras yoluyla mal geçişi anlamına gelir.

4. Zorunlu Paylar Tablosu

Aşağıdaki tablolar, İslam’da miras paylaşımında sık karşılaşılan bazı mirasçıların farz paylarını özetlemektedir. Burada verilen oranlar genel kural niteliğindedir; diğer mirasçıların varlığı veya yokluğu payları değiştirebilir.

5. İslam’a Göre Miras Paylaşımı Hesaplama Örneği

“İslam’a göre miras paylaşımı hesaplama” sorusuna somut bir örnekle cevap vermek, sistemi anlamayı kolaylaştırır. Aşağıdaki örnekte, İslam’da miras paylaşımı nasıl adım adım yapılıyor, teknik bir yaklaşımla ele alalım.

5.1. Örnek Senaryo 1: Eş + 2 Erkek, 1 Kız Çocuk

Varsayalım ki, vefat eden kişinin geride bıraktığı net tereke (borçlar ve vasiyet sonrası) 600.000 TL olsun. Mirasçılar:

• Sağ kalan eş (kadın)
• 2 erkek çocuk
• 1 kız çocuk

Adım 1: Eşin Farz Payının Ayrılması

Çocuk bulunduğu için, eşin payı 1/8’dir. Dolayısıyla:

600.000 TL × 1/8 = 75.000 TL

Eşe 75.000 TL verildikten sonra, geriye kalan tereke:

600.000 TL − 75.000 TL = 525.000 TL

Adım 2: Çocukların Asabe Olarak Paylaşımı

Geriye kalan 525.000 TL, iki erkek ve bir kız çocuğa “erkeğe iki, kıza bir birim” olmak üzere asabe olarak dağıtılır. Toplam birim sayısı:

Erkek (2 birim) × 2 = 4 birim + Kız (1 birim) × 1 = 1 birim → Toplam 5 birim

Sonuç olarak İslam’a göre miras paylaşımı bu senaryoda:

• Eş: 75.000 TL
• 1. Erkek çocuk: 210.000 TL
• 2. Erkek çocuk: 210.000 TL
• Kız çocuk: 105.000 TL

5.2. Örnek Senaryo 2: Eş + Anne + 1 Kız Çocuk

Bu senaryoda, tereke yine 600.000 TL olsun. Mirasçılar:

• Sağ kalan eş (kadın)
• Anne
• Tek kız çocuk

Adım 1: Kız Çocuğun Farz Payı

Tek kız çocuk, Nisâ 4/11 gereğince 1/2 (yarım) pay alır. 600.000 × 1/2 = 300.000 TL

Adım 2: Eşin Payı

Çocuk bulunduğu için eşin payı bu kez yine 1/8’dir. 600.000 × 1/8 = 75.000 TL

Adım 3: Annenin Payı

Çocuk bulunduğu için, annenin payı 1/6’dır. 600.000 × 1/6 ≈ 100.000 TL

Adım 4: Toplam Kontrolü ve Artan Kısım

Toplam dağıtılan miktar:

300.000 + 75.000 + 100.000 = 475.000 TL

Kalan: 600.000 − 475.000 = 125.000 TL. Fakihlerin çoğunluğuna göre, bu kalan kısım kız çocuğa asabe yoluyla eklenir. Böylece kız çocuğun toplam payı 300.000 + 125.000 = 425.000 TL olur. Bu örnek, “İslam’da miras paylaşımı”nda hem farz hisse hem de asabeliğin aynı anda bulunabileceğini gösterir.

6. Baba Öldü, Anne Sağ İken Miras Paylaşımı

Uygulamada en sık sorulan sorulardan biri, “İslam’a göre baba öldü, anne sağ iken miras paylaşımı nasıl olur?” sorusudur. Burada birkaç farklı ihtimal söz konusudur:

6.1. Senaryo A: Anne + 2 Erkek, 1 Kız Çocuk, Eş Yok

Bu senaryoda mirasçılar:

• Anne
• 2 erkek çocuk
• 1 kız çocuk
• Eş yok (baba dul durumda değil, eş vefat etmiş varsayılsın)

Anne, Nisâ 4/11 gereğince çocuk bulunduğu için 1/6 pay alır. Kalan tereke ise çocuklar arasında “erkeğe iki, kıza bir” kuralına göre dağıtılır. Terekenin 600.000 TL olduğunu varsayarsak:

Anne: 600.000 × 1/6 = 100.000 TL Geriye kalan: 600.000 − 100.000 = 500.000 TL

Çocuklara dağıtım: Toplam birim = 2 (oğul) × 2 + 1 (kız) × 1 = 5 birim. Her bir birim: 500.000 ÷ 5 = 100.000 TL

• 1. Erkek çocuk: 2 birim → 200.000 TL
• 2. Erkek çocuk: 2 birim → 200.000 TL
• Kız çocuk: 1 birim → 100.000 TL
• Anne: 100.000 TL

6.2. Senaryo B: Anne + Eş + 1 Kız Çocuk

Diğer bir örnekte, baba öldüğünde geride:

• Anne
• Sağ kalan eş (kadın, yani ölenin eşi)
• Tek kız çocuk

Bu durumda, yukarıda 5.2’deki hesaplama mantığı aynen geçerlidir; anne 1/6, eş 1/8, tek kız çocuk ise 1/2 pay alır. Arta kalan kısım, çoğunluğa göre kız çocuğa döner. Böylece İslam’a göre miras paylaşımında anne ve eş korunmuş, kız çocuğun payı da artırılmış olur.

7. İslam’da Mal Paylaşımı ve Denge İlkesi

“İslam’da mal paylaşımı adaletli mi?” sorusu sıklıkla gündeme gelir. Erkek çocukların payının kızların payının iki katı olması, ilk bakışta eşitsizlik gibi algılansa da, klasik fıkıh literatüründe bu durum, erkeğin aile içinde üstlendiği nafaka sorumluluğu ve ekonomik yükle ilişkilendirilmektedir.

7.1. Dengenin Esasları

• Erkek, evlilikte mehir ve nafaka yükümlülüğü taşır; kadın böyle bir zorunluluk altına konmamıştır.
• Kadın, mirastan aldığı pay üzerinde serbest tasarruf hakkına sahiptir; nafaka yükümlüsü değildir.
• Erkek çocuk daha fazla pay alsa da, aile fertlerinin geçimi ve sorumluluğu büyük ölçüde onun üzerinde kabul edilir.
• İslam miras hukuku, yalnızca erkek–kadın dengesini değil, anne–baba, kardeşler ve diğer akrabalar arasındaki adaleti de gözetir.

7.2. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

Günümüzde, resmi hukuk sistemleri ile İslam miras hukuku arasında farklılıklar bulunduğu için, “şeriata göre miras paylaşımı” ile mahkeme kararları arasında uyumsuzluklar yaşanabilmektedir. Bu sebeple, İslam’a göre miras paylaşımı yapmak isteyen aileler:

• Resmi veraset ilamını aldıktan sonra, kendi aralarında İslam miras hükümlerine göre bir taksim sözleşmesi yapmayı,
• Talep halinde noter ve avukat desteğiyle pay devri, tapu tescili gibi işlemleri hukuken geçerli kılmayı,
• İhtilaf doğmadan önce paylaşım planını yazılı hâle getirmeyi
tercih etmektedir.

8. İslam Miras Hukuku ile Modern Hukuk Arasındaki İlişki

Birçok ülkede yürürlükte olan medeni kanun hükümleri, miras paylarını İslam hukukundan farklı şekilde düzenleyebilir. Bu nedenle “İslam’da miras paylaşımı” yapmak isteyen kişiler için iki düzlem vardır: resmî-hukukî düzlem ve dini-ahlaki düzlem.

8.1. Resmî ve Dini Paylaşım Arasındaki Fark

• Resmî sistemde paylar, kanundaki oranlara göre belirlenir ve mahkeme kararları buna göre verilir.
• Dini paylaşımda ise, Kur’an ayetlerine ve klasik fıkıh kurallarına göre oranlar hesaplanır.
• Taraflar rızaya dayalı olarak, resmî paylarını aldıktan sonra, birbirlerine devir yaparak fiili paylaşımı İslam miras hukukuna uygun hâle getirebilir.

8.2. Teknik ve Hukukî Öneriler

1. Tereke Tespit Çalışması: Öncelikle terekeye giren tüm malvarlığı kalemleri –gayrimenkuller, banka hesapları, şirket hisseleri, alacaklar– ayrıntılı şekilde listelenmelidir.
2. Borç ve Masraf Listesi: Cenaze giderleri, tedavi masrafları, vergi borçları, banka kredileri gibi kalemler tereke üzerinden düşülmelidir.
3. Vasiyet Kontrolü: İslam’da vasiyet, mirasın üçte biri ile sınırlıdır. Miras paylaşımı hesaplanırken, vasiyetin bu sınırı aşıp aşmadığı teknik olarak kontrol edilmelidir.
4. İslam’a Göre Hesaplama Tablosu: Her mirasçı için farz pay ve asabelik durumu ayrı ayrı tabloya yazılmalı, ardından rakamsal dağılım yapılmalıdır.
5. Pay Devri ve Sözleşme: İslam’a göre belirlenen oranlarla, resmî tapu ve banka işlemleri uyumlu hâle getirilecek şekilde devir sözleşmeleri hazırlanmalıdır.

Bu noktada, hem dini kurallara hem de yürürlükteki kanunlara hâkim uzmanlardan destek almak, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önüne geçmek için önemlidir.

9. Sonuç ve Profesyonel Destek

Bu yazıda, “İslam’a göre miras paylaşımı hesaplama”, “şeriata göre miras paylaşımı” ve “İslam’da mal paylaşımı” gibi sık sorulan başlıkları Kur’an ayetleri ve klasik miras hukuku kavramları ışığında teknik bir dille ele aldık. Mirasçılar arasında adaletin sağlanması, hem ilahî hükümlere uygun hareket etmeyi hem de resmî hukuk düzeniyle uyumu gerektirir.

Miras paylaşımı, basit bir hesaplama işlemi gibi görünse de, özellikle farklı mal grupları, şirket ortaklıkları, yurt dışı malvarlıkları ve çok sayıda mirasçı söz konusu olduğunda karmaşık hâle gelir. Bu nedenle, kendi aileniz için İslam’a göre miras paylaşımı yapmak istiyorsanız, hem fıkıh hem de modern hukuk bilgisini bir arada değerlendiren profesyonel destek almanız tavsiye edilir.

Kendi durumunuzu ayrıntılı şekilde değerlendirmek, İslam miras hükümlerine göre örnek hesaplama tabloları oluşturmak ve resmi işlemlerle uyumlu bir çözüm üretmek için uzman bir hukuk ekibine başvurabilirsiniz.

Aşağıdaki butona tıklayarak 0 538 505 23 37 numaralı WhatsApp hattı üzerinden doğrudan yazılı destek talebinde bulunabilirsiniz.